BARDZO WAŻNY PRODUKT

Bardzo ważnym produktem dla rozwoju gospodarki są ciągle metale, zwłaszcza stal, w związku z tym ważną gałę­zią przemysłu pozostaje hutnictwo. Jego produkcja jest ści­śle związana z koniunkturą gospodarczą. Maleje w okresach kryzysu i stagnacji, a rośnie w fazie ożywienia i rozkwitu. W roku 1990 wyprodukowano na świecie 760 min t stali su­rowej. Recesja początków lat 90. sprawiła, że produkcja spa­dła do 730 min t. Ożywienie gospodarcze w połowie lat 90. zaowocowało wzrostem produkcji do 798,5 min t w roku 1997, zaś kryzys azjatycki spowodował załamanie w roku 1998 i spadek produkcji do poziomu 760 min t, by w na­stępnych latach znowu wzrosnąć aż do 846 min t w roku 2000 i spaść do 835 min t w roku 2001. Wahania te powo­duje fakt, że właściwy popyt jest niższy (wynosi 750- -760 min t) i część produkcji jest wytwarzana na skład. W następstwie tego ceny stali są bardzo niskie.Zmienia się struktura geograficzna produkcji stali na świecie; 39% produkcji pochodzi z Azji (Chiny 15,5%, Japonia 12,4%), 19% z Europy Zachodniej, a 16% z Ame­ryki Północnej (Stany Zjednoczone 11%). W roku 1980 w Azji wytworzono 24% wyprodukowanej na świecie sta­li, a w roku 2005 udział tego kontynentu ma wynieść 50% produkcji i 55% zużycia (w roku 1980 zużyto w Azji 21,6%) wytwarzanej wówczas stali).

PRZEMYSŁY TRADYCYJNE

Współczesna gospodarka opiera się na energii elek­trycznej. Bez niej nie jest możliwe funkcjonowanie prze­mysłu, rolnictwa, usług i bytowanie człowieka. Na świecie wytwarza się ponad 13,5 gigawatogodzin (GWh), czyli 13,5 min kWh (1 GWh = 1 min kWh) energii elektrycznej. W Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Japonii (12,5% ludności świata) wytwarza się około 60% produkowanej na świecie energii elektrycznej. 1/3 ludno­ści świata nie ma w ogóle dostępu do energii elektrycznej. W roku 1980 wytwarzano na świecie 8,3 min GWh, w 1990-    11,8 GWh, a do roku 2020 oczekuje się wzrostu zapotrze­bowania na energię elektryczną do 27 min GWh, co wiąże się z rozwojem gospodarki, przyrostem liczby ludności i wzrostem jej dochodów oraz urbanizacją. Z jednej strony produkcja jest coraz mniej energochłonna, ale z drugiej wytwarza się coraz więcej produktów i rozwijają się no­we wymagające energii elektrycznej rodzaje wytwórczo­ści, co sprawia, że globalny popyt rośnie. Oczekuje się, że przewidywany wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną będzie w znacznym stopniu pochodził z kra­jów rozwijających się. Współcześnie zużywają one 35% wytwarzanej na świecie energii elektrycznej, w roku 2000 zużyły 50%, a w 2050 – 60%.

POWSTAJĄCE TECHNOPOLIE

Mają one charakter naukowo-technologiczno-produkcyjny, stąd często bywają nazywane techopolami, technopoliami lub technopolis. Istnieją trzy typy tego rodzaju jednostek przestrzennych przemysłu:kompleksy technologiczno-przemysłowe, gdzie pro­wadzone są zarówno badania, jak i wdrożenia, a także produkcja;miasta naukowe, w których prowadzi się wyłącznie badania naukowe służące produkcji przemysłowej;parki technologiczne wyposażone w odpowiednią in­frastrukturę, a często także oferujące różne formy pomocy publicznej, gdzie prowadzona jest wyłącznie produkcja przemysłowa, z zastosowaniem najnowocześniejszych technologii.Warunkiem powstania technopolii jest:dostępność wysoko kwalifikowanej kadry, cechującej się dużą innowacyjnością,zaplecze naukowe w postaci uniwersytetów i insty­tutów badawczych,dostępność infrastruktury (podstawowej, informa­cyjnej oraz innowacyjnej) na najwyższym poziomie tech­nicznym,dostępność informacji i kapitału, zwłaszcza podwyż­szonego ryzyka (venture capital),sprzyjający klimat naukowy, polityczny i społeczny oraz odpowiednie otoczenie ekonomiczne, atrakcyjność danej miejscowości jako miejsca osie­dlenia i pracy,nieskażone środowisko przyrodnicze.

DUŻE SKUPISKA PRZEMYSŁU

Istotne aglomeracje przemysłu w Azji znajdują się w Izraelu, w rejonie Bombaju i Damodaru w Indiach, w południowo-wschodniej części Półwyspu Malajskiego, w rejonie Hongkongu, wraz z przyległymi terenami spe­cjalnych stref ekonomicznych w Chinach kontynentalnych i Tajwanem, w rejonie Szanghaju, Pekinu i Zagłębiu Fu- shun, w południowo-wschodniej części Korei Południo­wej, w południowej i środkowej Japonii, w rejonie Irkuc­ka i Kuzniecka w Rosji oraz w rejonie Taszkientu w Azji Środkowej. W Australii wyodrębniły się trzy duże skupiska prze­mysłu – w rejonie Melbourne, Sydney i Brisbane, zaś I w Afryce – w rejonie Johannesburga i Kapsztadu w RPA, koło Kairu w Egipcie i na wybrzeżu Tunezji, Algierii oraz Maroka.Powyższe aglomeracje przemysłu powstały w rejonach wydobycia surowców, koncentracji ludności lub w pobliżu portów. Ich powstanie i rozwój były na ogół zdominowa­ne przez tradycyjne gałęzie przemysłu lub też tradycyjny: i przemysł był przyczyną pierwotnej koncentracji przemy- słu, który później ewoluował w kierunku nowoczesnych gałęzi wytwórczości. Na obrzeżach tych aglomeracji lub w ich pobliżu powstają od niedawna jednostki prze­strzenne przemysłu nowego typu, powstanie których jest związane z przemysłami wysokiej techniki.

POTĘŻNA AGLOMERACJA

W Ameryce Północnej potężna aglomeracja przemy­słu powstała wokół Wielkich Jezior w Stanach Zjednoczo­nych i Kanadzie oraz wzdłuż wschodniego wybrzeża. Na­zywana Amerykańską Strefą Przemysłu Przetwórczego, rozciąga się od Waszyngtonu po Boston na wschodzie, aż po Minneapolis-St. Paul i Kansas City na zachodzie. Duża j aglomeracja przemysłu utworzyła się także nad Zatoką Meksykańską, w stanie Teksas i Luizjana. Rozwija się ona szybciej niż przemysł w Okręgu Przyjeziernym, Appala- chijskim i Północno-Wschodnim. Bardzo dużą dynamikę rozwoju wykazują dwie duże aglomeracje nowoczesnego i przemysłu na zachodnim wybrzeżu – w Kalifornii (od San Diego po San Francisco) i stanie Waszyngton (od Portland i w stanie Oregon po Vancouver w Kanadzie). Ważna jest także aglomeracja przemysłu wokół Denver. W Ameryce Południowej duże aglomeracje prze­mysłu znajdują się w Brazylii, w pasie od Sao Paulo po Belo Horizonte, w Argentynie od Buenos Aires wzdłuż Parany po Santa Fe, w rejonie Santiago de Chile i na wy­brzeżu Wenezueli.

OBSZAR KONCENTRACJI

Mówi się o aglomera­cjach przemysłu wyrosłych na bazie eksploatacji określo­nego surowca (np. węgla, rudy czy surowca chemiczne­go) lub powstałych ze względu na obecność koncentracji zasobów czynnika pracy, rynku zbytu (np. duże miasta) czy dogodnych połączeń komunikacyjnych (np. port mor­ski). Niektóre z tych ośrodków mają znaczenie lokalne lub regionalne, inne stanowią skupiska istotne w skali kraju, kontynentu lub świata. Głównym obszarem koncentracji przemysłu w Europie jest pas ciągnący się wzdłuż Renu, od Szwajcarii, przez Niemcy, Francję, Luksemburg, Belgię i Holandię, zwany rdzeniem przemysłowym tego kontynentu. Ważną euro­pejską aglomeracją przemysłu o znaczeniu światowym jest także okręg londyński i środkowoangielski, okręg paryski, Lombardia i Piemont we Włoszech, okręg moskiewski i uralski oraz Zagłębie Donieckie. Znaczące skupisko prze­mysłu w Europie stanowi rejon Sankt Petersburga, czeski i polski Śląsk, południowo-zachodnia część Półwyspu Skandynawskiego, okręg marsylski i północny we Francji, Zagłębie Szkockie oraz Baskonia i Asturia w Hiszpanii.

WSPÓŁCZESNE AGLOMERACJE

Współcześnie aglomeracje są cenione jako miejsca lokali­zacji przede wszystkim ze względu na dostępność infra- struktury i rynku zbytu, przy czym szczególne znaczenie mają placówki badawczo-rozwojowe i sektor finansowy. Jednocześnie obserwuje się powstawanie aglomeracji no­wego typu, nazywanych (za M. E. Porterem) „gronami”. Nie są to już tylko fizycznie skupione obszary koncen­tracji zakładów przemysłowych, lecz także układy funk­cjonalne, powstające w wyniku sieciowego powiązania współpracujących, uzupełniających się i wspierających ! przedsiębiorstw przemysłowych oraz usługowych. Im bardziej różnorodny i silniej wewnętrznie zintegrowany taki układ oraz im silniejsze i rozleglejsze są jego powią­zania zewnętrzne, tym większa jest jego atrakcyjność lokalizacyjna dla przemysłu. Istniejące na świecie koncentracje przemysłu mają róż­ną wielkość, strukturę i genezę, toteż mówi się o ośrod­kach przemysłowych, aglomeracjach przemysłowych, zespołach przemysłowych, okręgach przemysłowych i aglo­meracjach okręgów przemysłowych. Wyróżnia się jednost­ki przestrzenne przemysłu zdominowane przez jedną gałąź, nadającą im ton i determinującą rozwój gałęzi wspie­rających, oraz skupienia przemysłu charakteryzujące się zróżnicowaną strukturą branżową.

CZYNNIK KORZYŚCI

Czynnik korzyści aglomeracji jest natomiast związany z dążeniem do obniżania kosztów, możliwym dzięki sku­pieniu w jednym miejscu wielu różnych, współpracują­cych i tworzących dla siebie nawzajem rynki zbytu, wspólnie kształtujących i wykorzystujących infrastruktu­rę oraz zasoby pracy, zakładów przemysłowych. Możli­wości uzyskiwania korzyści zewnętrznych, które powstają poza firmą i wynikają z istnienia sprzyjającego funkcjo­nowaniu przedsiębiorstwa bezpośredniego otoczenia są w aglomeracjach tak wielkie, że mając możliwość wybo­ru, firmy lokalizują obiekty przemysłowe przede wszyst­kim właśnie na obszarach koncentracji życia gospodar­czego. Obecność takich obszarów uważa się wręcz za je­den z istotnych warunków konkurencyjności krajów i ich atrakcyjności lokalizacyjnej. Poszukuje się jednak takich aglomeracji, które mają sprzyjającą uzyskiwaniu korzyści zewnętrznych strukturę przestrzenną, dobrą infrastrukturę wewnętrzną i są dobrze powiązane z własnym krajem oraz ze światem, a także mają strukturę ekonomiczną pozwalającą na rozwój danego rodzaju wytwórczości.

MIEJSCE LOKALIZACJI

Niegdyś wybierano przede wszystkim takie miejsca lokalizacji, w których przy­padająca na jednostkę wartości produktu gotowego suma kosztów transportu wszelkich surowców i półfabrykatów oraz wyrobów gotowych była najniższa. Mniejsza waga przemieszczanych w związku z produkcją ładunków, wyż­sza sprawność transportu, rosnące znaczenie innych ele­mentów kosztów sprawia, że obecnie mniej liczą się kosz­ty transportu, a więcej jego niezawodność i czas, jaki zaj­muje. Wzrasta natomiast znaczenie, uważanego niegdyś za drugorzędny, czynnika pracy i czynnika aglomeracji. Po­szukuje się takich miejsc lokalizacji produkcji, w których dostępna jest tania, a zarazem niezbędna w kwalifikacje lub łatwo ucząca się siła robocza. W wypadku przemysłów stosujących zaawansowane technologie poszukuje się zaś skupisk pracowników o bardzo wysokich kwalifikacjach. Malejąca pracochłonność produkcji sprawia, że w coraz liczniejszych przypadkach większą rolę odgrywa jakościo­wy niż ilościowy aspekt czynnika pracy.